Έλεγχος Βάρους & Υπερφαγία

Ο κυρίαρχος λόγος που υπάρχουν δεκάδες προσεγγίσεις στο ζήτημα της απώλειας βάρους, είναι ότι αντιμετωπίζουν το βάρος είτε σαν κάτι τεχνικό, όπως η πρόσληψη και η κατανάλωση θερμίδων, είτε πρόβλημα θέλησης ή πειθαρχίας του ατόμου που πρέπει να τεθεί υπό έλεγχο από το άτομο.

Ο κυρίαρχος λόγος που οι περισσότερες προσεγγίσεις είναι αναποτελεσματικές ή βραχυπρόθεσμες είναι ο ίδιος: Αντιμετωπίζουν τον άνθρωπο είτε με όρους θερμοδυναμικής ισορροπίας, ως μηχάνημα πρόσληψης και καύσης θερμίδων, είτε ως άτομο με ελλειματική θέληση ή πειθαρχία.

Η αλήθεια είναι πολύ μακριά από αυτό: Η ικανότητα των ανθρώπων -και σχεδόν όλων των ζώων- να αποθηκεύουν ενέργεια υπό μορφή σωματικού λίπους είναι ενα τεράστιο εξελικτικό πλεονέκτημα, καθώς στη φύση η συνεχής και αδιάλειπτη λήψη τροφής είναι εντελώς απίθανη, και ο οργανισμός φροντίζει για τις περιόδους που δε βρίσκει επαρκή ενέργεια με το να ξοδεύει αυτή που έχει αποθηκεύσει.

Το πρόβλημα είναι ακριβώς αυτό, ότι αυτός ο μηχανισμός επιβίωσης είναι τόσο τελειοποιημένος που, σε μια κοινωνία που δε χρειάζεται κανείς να κυνηγήσει ή να σκάψει (και άρα να καταναλώσει ενέργεια) για να βρει τροφή και αυτή βρίσκεται άφθονη, με πολύ μικρή σωματική προσπάθεια, και μάλιστα σε μια επεξεργασμένη μορφή, πολύ εύκολη στην πέψη και την αποθήκευση, μετατρέπεται σε μηχανισμό αύξησης της αποθήκευσης λίπους, ακόμα και σε βάρος της υγείας του ατόμου: η εξέλιξή μας μέχρι πολύ πρόσφατα είχε να αντιμετωπίσει έλλειψη τροφής, όχι υπεραφθονία, και σε αυτή προσαρμόστηκε.

Η κοινωνική “κουλτούρα φαγητού” που επικρατεί, όπου όλα γιορτάζονται με φαγητό, αμείβονται με φαγητό ή παρηγοριούνται και ξεχνιούνται με φαγητό, μετατρέποντάς την τροφή από πηγή ενέργειας και ευχαρίστησης σε “κοινωνικό λιπαντικό”, από τη μία αποτελεί μια φυσική εξέλιξη για την κοινωνία (ας μην ξεχνάμε ότι η αφθονία του φαγητού που βιώνουμε ως κοινωνία αποτελεί δεδομένο των τελευταίων λίγων δεκαετιών, λίγο πολύ μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο) από την άλλη δημιουργεί ένα πλαίσιο όπου σχεδόν τα πάντα κινούνται γύρω από το φαγητό.

Αν στα παραπάνω προσθέσουμε τη βιομηχανία τροφίμων, της οποίας τα προϊόντα – εμπορεύματα είναι σχεδιασμένα να αυξάνουν την εξάρτηση απ’ αυτά (με τη χρήση περισσότερης ζάχαρης, αλατιού, λιπαρών κλπ, “χακάροντας” το εγγενές σύστημα ικανοποίησης του οργανισμού μας που ικανοποιείται από θερμιδικά πλούσιες τροφές), με σκοπό να αυξήσουν την κατανάλωση και άρα τα κέρδη της βιομηχανίας τροφίμων, δεν είναι παράξενο που βρισκόμαστε εν μέσω μιας ολοένα και αυξανόμενης επιδημίας παχυσαρκίας. Και ακόμα δεν έχουμε λάβει υπόψη τη συναισθηματική υπερφαγία, “αντίδοτο” στο άγχος, τη στεναχώρια, την απόρριψη, “καταφύγιο” στα δύσκολα, γρήγορη πηγή επιβεβαίωσης και ευχαρίστησης σε μια κοινωνία που αμφισβητεί και υποσκάπτει το άτομο, “γέμισμα” του ψυχολογικού κενού…

Παρ’ όλα αυτά, το ζήτημα του υπερβολικού βάρους αντιμετωπίζεται ως ζήτημα ατομικής ευθύνης, παρά την σαφή κοινωνική του διάσταση…
Οι συνήθεις λύσεις εκτείνονται από τις πιο “σπαρτιάτικες”, της γυμναστικής και της δίαιτας μέχρι τις χημικές (χάπια, ενέσεις), ακόμα και τις χειρουργικές.

Ωστόσο, περισσότερο από το 85% όσων χάνουν βάρος μέσω αυστηρής δίαιτας το ανακτούν μέσα σε δύο χρόνια. Ο λόγος δεν είναι η έλλειψη πειθαρχίας, αλλά το γεγονός ότι το φαγητό εξυπηρετεί και συναισθηματική λειτουργία — παρέχει ανακούφιση, επιβεβαίωση ή αποφόρτιση. Όταν αυτά τα κίνητρα δεν αναγνωριστούν και δεν αντιμετωπιστούν, ο οργανισμός “αντιστέκεται” στην αλλαγή (Hammond, 2010). Από την άλλη, η βαριατρική χειρουργική προκαλεί σοβαρές τροφοπενίες, καθώς παρακάμπτει ή και αφαιρεί τμήματα του πεπτικού συστήματος (Dag Holmberg, Jesper Lagergren, 2023, ) https://doi.org/10.1093/bjs/znac327, και συχνά απαιτεί εφ’ όρου ζωής ιατρική παρακολούθηση για την αποφυγή και πρόληψη επιπλέον προβλημάτων (BMJ 2023;383:e071027, https://doi.org/10.1136/bmj-2022-071027).

Η προσέγγιση της υπνοθεραπείας στο ζήτημα του βάρους δεν είναι μονοδιάστατη: πριν από την ύπνωση ο θεραπευτής παίρνει αναλυτικό ιστορικό και συνέντευξη, και ανάλογα με τις ανάγκες και τις δυνατότητες, και με τη σύμφωνη γνώμη του ατόμου, ακολουθείται διαφορετικό υπνοθεραπευτικό πρωτόκολλο, το ενδεδειγμένο κάθε φορά, με στόχο όχι απλώς την απώλεια βάρους, αλλά τη βελτίωση της σχέσης με το φαγητό και τον εαυτό, την αντιμετώπιση των αιτίων του προβλήματος, ώστε η θεραπεία να έχει μόνιμα αποτελέσματα.

Η υπνοθεραπεία προσεγγίζει το θέμα από τη ρίζα του: στο υποσυνείδητο επίπεδο, εκεί όπου δημιουργούνται οι συνήθειες, οι εσωτερικές αντιστάσεις και οι συναισθηματικές συνδέσεις με το φαγητό.